Encyklopedia zwierzyny łownej
Tropy zająca
Skryty i często nieruchomy zając szarak (Lepus europaeus) rzadko daje się zobaczyć, ale zostawia ślady: odciski łap, trop, bobki, kotlinę i ścięte gałązki. Umieć je odczytać to wiedzieć, czy jest w okolicy.
Ten artykuł dotyczy śladów obecności zająca szaraka. Gatunek opisuje artykuł Zając szarak; jego młode opisuje artykuł Zajączek; królika opisuje artykuł Królik dziki.
Czytanie terenu
W przypadku wielu skrytych zwierząt, a zwłaszcza tych aktywnych nocą, obecność stwierdza się nie tyle przez bezpośrednią obserwację, ile po śladach: odciskach łap, odchodach, resztkach żeru, schronieniach.[4] Zając do nich należy. Jego biologię i zachowanie opisuje artykuł Zając szarak; tutaj zajmujemy się tym, co po sobie zostawia. Język łowiecki zresztą rozróżnia te pojęcia: po niemiecku pojedynczy odcisk to Tritt, a ciąg odcisków to Spur; słowo Fährte zarezerwowane jest dla śladów jelenia, daniela, sarny i dzika.[1] Zając zostawia więc „Spur”, podobnie jak wiewiórka czy lis.[2] Odciski łap najlepiej czyta się na śniegu i na wilgotnym gruncie.[1] Pojedynczy ślad niewiele dowodzi: dopiero zgodność odcisków łap, bobków, kotliny i śladów żerowania pozwala wyciągnąć wniosek.
Odcisk łapy
Przednia łapa zająca szaraka ma pięć palców, ale palec wewnętrzny, odpowiednik kciuka, jest krótki, a jego odcisk pojawia się bardzo rzadko. Tylna łapa ma tylko cztery palce; jest dłuższa i węższa od przedniej.[3] Przewodniki terenowe podają wymiary wzorcowe zmierzone u przeciętnych dorosłych samców: samice i młode zostawiają nieco mniejsze odciski.[1] Królik dziki ma odciski tego samego kształtu, ale mniejsze,[3] dlatego wielkość jest pierwszym kryterium odróżniania obu gatunków (zob. niżej).
Trop: zajęczy skok
Trop zająca rozpoznaje się raczej po układzie niż po pojedynczych odciskach. Skacząc, zając stawia swoje długie tylne łapy, parami, przed krótszymi przednimi: to „zajęczy skok” (Hasensprung).[2] Obie przednie łapy nie stoją obok siebie, jedna ląduje nieco przed drugą; im szybciej zwierzę się porusza, tym większy odstęp między dwiema grupami odcisków.[1] Zając zna tylko dwa chody, zresztą bardzo do siebie zbliżone: posuwa się drobnymi susami albo ucieka.[2] Każda grupa czterech odcisków tworzy więc powtarzający się wzór, zupełnie inny niż trop lisa idącego kłusem: lis stawia łapy niemal jedną za drugą, a jego trop przypomina sznur pereł.[2] Aby odczytać kierunek ruchu, wystarczy pamiętać, że dwa duże odciski tylnych łap znajdują się z przodu każdej grupy.
Bobki
Bobki zająca przypominają kulki o średnicy od 15 do 20 mm; bobki królika dzikiego wyglądają podobnie, ale są mniejsze, około 10 mm.[3] Znajduje się je czasem pojedynczo, często po dwa, trzy lub cztery; mają wielkość małej kulki, owalny lub okrągły, lekko spłaszczony kształt i widać w nich resztki trawy, jak okruchy siana.[4] Nie są składane przypadkowo. W dolinie Atez, w Nawarze, badacze wbili drewniane paliki w miejscach uczęszczanych przez zające: na poletkach oznaczonych palikiem było istotnie więcej bobków niż na sąsiednich poletkach bez palika, co autorzy wiążą ze społecznym zachowaniem znakowania terytorium. W ciągu roku liczba bobków silnie się zmieniała, z maksimum latem.[9] Szczególne trawienie zająca, który ponownie zjada część swoich odchodów, opisuje artykuł Zając szarak.
Od 15 do 20 mm
Średnica bobków zająca, wobec około 10 mm u królika.[3]
U stóp palika
Więcej bobków przy zwykłym drewnianym paliku, w Nawarze.[9]
Tradycja terenowa
Owalne bobki u samicy, okrągłe u samca; okrągła kotlina u niej, mocno wydłużona u niego: tak podaje przyrodnik z LPO.[4] O ile nam wiadomo, żadne opublikowane badanie tego nie potwierdza.
Kotlina
Zając szarak nie kopie nory. Kryje się w kotlinie, którą Brytyjczycy nazywają form: w zwykłym płytkim zagłębieniu w ziemi lub w trawie.[6] Po francusku kotlina to „gîte”, czteroliterowe słowo, którego oczekuje się zresztą w krzyżówkach pod hasłem „schronienie zająca”. Na często zadawane pytanie, czy zając kopie nory, odpowiedź brzmi więc: nie; to królik żyje w skupiskach nor, czyli w króliczych koloniach.[3] Wybór schronień w zależności od pory roku omawia sekcja „Siedlisko” artykułu Zając szarak, a kotlinę, w której rodzą się młode, artykuł Zajączek.
Bez nory
Zwykłe zagłębienie w ziemi lub w trawie.[6]
Schronienie zająca
Po francusku, w czterech literach: gîte.
Ścieżki, gałązki i kora
Ślady żerowania często łatwiej znaleźć niż odciski łap. Zając i królik ścinają zgryzane pędy gładko i ukośnie, podczas gdy jelenie, sarny czy owce zostawiają poszarpany koniec; ścięty pęd często zostaje na ziemi, zamiast zostać zjedzony.[5] Wysokość zgryzania pomaga rozróżnić oba gatunki: do około 70 cm u zająca, do około 50 cm u królika. Na korze ślady siekaczy mają od 3 do 4 mm szerokości, występują parami i biegną najczęściej ukośnie wzdłuż pędu.[5] Zwłaszcza zimą zające i króliki ścinają gałązki młodych drzew, by je zjeść, i obgryzają korę drzew oraz cienkich gałązek drzew iglastych.[3] Wreszcie zając korzysta w obrębie swojego areału ze stałych ścieżek, przejść, którymi zawsze chodzi w tych samych miejscach (zob. sekcję „Zachowanie” artykułu Zając szarak).
Zając czy królik: jak rozróżnić ślady
Zając i królik dziki zostawiają ślady tego samego rodzaju i to ich mylenie budzi najwięcej pytań. Trop królika różni się od tropu zająca tylko wielkością: królik waży około 2 kg, mniej więcej połowę tego co zając, a jego odciski są wyraźnie mniejsze; porównywalny trop może zostawić jedynie młody zając.[1] Bobki królika są mniejsze, około 10 mm wobec 15 do 20 mm.[3] Królik zgryza rośliny niżej, do około 50 cm wobec około 70 cm.[5] Najpewniejszym znakiem pozostaje nora: kilka blisko położonych wejść wskazuje na kolonię nor, a więc na króliki, podczas gdy zając ma tylko kotlinę pod gołym niebem.[3][6] Różnice między samymi gatunkami szczegółowo omawia sekcja „Zając czy królik” artykułu Zając szarak.
Od śladów do monitoringu populacji
Ślady służą nie tylko spacerowiczom: opiera się na nich kilka metod monitoringu populacji. Przegląd technik szacowania liczebności zająca stwierdza, że liczenie bobków może być przydatne lokalnie, ale trudno je stosować w różnych typach środowisk; za najdokładniejsze uznano w nim nocne liczenie z reflektorem na okrągłych powierzchniach próbnych, które jednak trudno upowszechnić.[7] W Nowej Zelandii, w sześciu miejscach, zwykłe policzenie bobków obecnych na małych powierzchniach próbnych okazało się ściśle skorelowane (r = 0,987) z tempem ich przyrostu mierzonym na powierzchniach oczyszczonych, co czyni z niego wystarczający wskaźnik zagęszczenia zajęcy.[8] W Finlandii świeże tropy na śniegu rejestruje się każdej zimy od 1989 roku na średnio 721 trasach w kształcie trójkąta, a wskaźnik wyraża się w tropach na 10 km na dobę: w latach 1989-2024 populacja zająca szaraka wzrosła ponad dziesięciokrotnie.[10] Na otwartych równinach rolniczych punktem odniesienia jest nocne liczenie z reflektorem. W Niemczech Scheinwerfertaxation, przedstawiana jako najbardziej wiarygodna metoda w płaskich, słabo osłoniętych krajobrazach rolniczych, obejmuje zające do 150 m od pojazdu, wiosną i jesienią, a wynik wyraża się w zającach na 100 ha.[13] W Walonii liczenie prowadzi się na odcinkach o długości 1 km, wykrywając zające do około 250 m, i trzeba je powtarzać co najmniej trzy lata z rzędu: pokazuje ono trend, ale nie pozwala porównywać dwóch terenów.[11] W departamencie Gers wskaźnik kilometrowy mierzony latem, po okresie rozrodu, wynosił w 2024 roku 1,17 zająca na kilometr, łącznie dla wszystkich stref.[12] Liczenia te organizuje się z departamentalną federacją myśliwych: zob. nasz przewodnik po wsiedlaniu zajęcy.
W GIBIS
Przed wsiedleniem szukanie śladów zająca pomaga poznać teren; potem te same ślady pomagają sprawdzić, czy zwierzęta się na nim osiedlają. Nasze młode zające odchowane w Chatte i nasze zające z odłowu przedstawiamy na stronie nasze zające, a sposób postępowania w naszym przewodniku po wsiedlaniu zajęcy. Fotografie w tym artykule przedstawiają dzikie zające, a nie nasze zwierzęta. Artykuł ten jest niezależny od oferty.
Przypisy
- ↑Deutsche Wildtier Stiftung, *Ratgeber Fährten und Spuren*, Hamburg, b.d., deutschewildtierstiftung.de, dostęp w 2026 r. — Tritt, Spur i Fährte; karty „Feldhase” i „Kaninchen”; wymiary zmierzone u przeciętnych samców.
- ↑Hofmann H., « Spuren im Schnee – aber von wem? », *Natürlich*, nr 1/2007, s. 20-23, przedruk na waldwissen.net (WSL), 16 listopada 2007 — Spur i Fährte, chody i „Hasensprung” zająca, trop lisa jak sznur pereł.
- ↑Macagno G., « Traces et indices », *Bourgogne-Nature Junior*, nr 3, 2011-2012, Bourgogne-Nature, bfcnature.fr — łapy zająca szaraka, bobki zająca i królika, gałązki i kora, kolonia królików.
- ↑Boisguérin J.-C. (LPO Lot), « Fientes, crottes, laissées, miroirs, moquettes, fumées et autres épreintes », Faune France, faune-france.org, dostęp w 2026 r. — ślady obecności, bobki zająca, tradycja dotycząca samicy i samca.
- ↑Forestry Commission, *Small mammals, beavers and domestic grazing species damage to trees: a visual guide*, GOV.UK, opublikowano 4 września 2026, gov.uk — cięcie ukośne, wysokość zgryzania, ślady siekaczy.
- ↑Kent Wildlife Trust, « Brown hare », *Wildlife explorer*, kentwildlifetrust.org.uk, dostęp w 2026 r. — kotliny (forms), brak nory.
- ↑Langbein J., Hutchings M. R., Harris S., Stoate C., Tapper S. C. & Wray S., « Techniques for assessing the abundance of Brown Hares *Lepus europaeus* », *Mammal Review*, t. 29, 1999, s. 93-116 — streszczenie dostępne na gwct.org.uk.
- ↑Perry M. E. & Robertson A. W., « Cleared and uncleared pellet plots as indices of brown hare density », *New Zealand Journal of Ecology*, t. 36, nr 2, 2012, s. 157-163.
- ↑Fernández A. & Soriguer R. C., « Evaluación del empleo de estacas de madera como puntos de atracción para la liebre europea *Lepus europaeus* Pallas, 1778 en Navarra », *Galemys*, t. 19, nr 1, 2007, s. 23-34.
- ↑Lindén A. & Piha M., *Pienten ja keskikokoisten riistanisäkkäiden kannanmuutokset 1989–2024. Lumijälkilaskentojen tulosraportti*, Luonnonvara- ja biotalouden tutkimus 40/2024, Luonnonvarakeskus (Luke), Helsinki, 2024 — streszczenie w języku angielskim: trójkątne trasy liczeń, wskaźnik tropów, zając szarak.
- ↑Service public de Wallonie, *Comptage nocturne de lièvres : indice kilométrique par tronçons de 1 km (IK)*, wersja z 4 stycznia 2018, biodiversite.wallonie.be — metoda i formularz.
- ↑Fédération départementale des chasseurs du Gers, *Infos Lièvre*, marzec 2025, chasse-nature-occitanie.fr — wyniki liczeń IK 2024, ICA i EPP.
- ↑Greiser G. & Martin I. (Thünen-Institut), *Kurzanleitung für die Scheinwerfertaxation ST Ost*, wersja 2, sierpień 2020, dla Deutscher Jagdverband, jagdverband.de.
Zobacz też
Galeria
- Dziki zając szarak, zdjęcie poglądowe (nie zwierzę z hodowli GIBIS): Hyppolyte de Saint-Rambert, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
- Dziki zając szarak, zdjęcie poglądowe (nie zwierzę z hodowli GIBIS): Stephan Sprinz, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
Zobacz też
Pytanie o zająca?
Ten artykuł należy do encyklopedii zwierzyny łownej GIBIS, hodowcy z Chatte (Isère) od 1951 roku. W sprawie pytań o gatunek lub o projekt wsiedlenia zespół odpowiada telefonicznie lub e-mailowo.