Encyklopedia zwierzyny łownej
Kuropatwa zwyczajna
Perdix perdix (Linnaeus, 1758). Osiadły ptak grzebiący z terenów uprawnych Eurazji, zwany też kuropatwą szarą, znoszący jedne z najliczniejszych lęgów spośród wszystkich ptaków; stał się symbolem spadku liczebności fauny europejskich równin rolniczych.
Nie mylić z góropatwą czerwoną (Alectoris rufa), która należy do innego rodzaju — zob. artykuł Góropatwa czerwona — ani z góropatwą skalną (Alectoris graeca). Ptaki hodowlane przeznaczone do zasiedleń opisuje strona kuropatwa szara na sprzedaż.
Opis
Kuropatwa zwyczajna to krępy ptak grzebiący o długości 29 do 31 cm, rozpiętości skrzydeł 45 do 48 cm i masie od 350 do 450 g, średnio około 400 g.[1][5] Upierzenie jest maskujące, dopasowane do pól uprawnych: rdzawa twarz i gardło, szara, drobno prążkowana szyja i pierś, szarobrązowy, kreskowany grzbiet, boki w kasztanowate prążki i rdzawy ogon, dobrze widoczny podczas zrywu.[5] Dorosły samiec ma w dolnej części piersi rdzawobrązową plamę w kształcie podkowy; u samicy tego znaku brak lub jest zredukowany, ale nie jest to cecha w pełni pewna przy określaniu płci, ponieważ niektóre starsze samice mają niemal pełną podkowę.[1][6] Najpewniejszym kryterium płci jest rysunek pokryw skrzydłowych i barkówek: u samicy pióra te mają jasną smugę środkową przeciętą poprzecznymi paskami — tzw. wzór „krzyża lotaryńskiego” — podczas gdy u samca widać tylko smugę środkową, bez pasków.[6] Osobnik młodociany, żółtawobrązowy i kreskowany, uzyskuje upierzenie dorosłe w ciągu swojej pierwszej jesieni.[5]
Taksonomia i systematyka
Gatunek opisał Karol Linneusz w 1758 roku pod nazwą Tetrao perdix, a następnie przeniesiono go do rodzaju Perdix, utworzonego przez francuskiego zoologa Mathurina Jacques'a Brissona w 1760 roku: ta zmiana rodzaju wyjaśnia nawias wokół autora w ważnej nazwie Perdix perdix (Linnaeus, 1758), będącej tautonimem, w którym nazwa rodzajowa i epitet gatunkowy są identyczne.[2] Perdix to po prostu łacińska nazwa kuropatwy, wywodząca się ze starogreckiego perdix.[3] Na całym obszarze eurazjatyckim uznaje się zazwyczaj siedem do ośmiu podgatunków, tworzących gradient z zachodu na wschód.[4] Trzy z nich dotyczą Francji: P. p. perdix, podgatunek nominatywny z równin północy i wschodu; P. p. armoricana, ciemniejszy i bardziej rdzawy, na zachodzie (Bretania, Normandia); oraz P. p. hispaniensis, górska kuropatwa z Pirenejów, wyraźnie odrębna genetycznie i traktowana jako samodzielna jednostka ochronna.[4][6] Rodzaj Perdix obejmuje tylko dwa inne gatunki, oba azjatyckie: kuropatwę bródkową (P. dauurica) i kuropatwę tybetańską (P. hodgsoniae). Góropatwa czerwona i góropatwa skalna należą do odrębnego rodzaju Alectoris: kuropatwa zwyczajna nie jest odmianą góropatwy czerwonej, a oba gatunki nie krzyżują się ze sobą.[4][11]
Protonim i tautonim
Tetrao perdix Linnaeus, 1758 — przeniesiona do rodzaju Perdix utworzonego przez Brissona w 1760 roku, co dało tautonim Perdix perdix.[2]
Etymologia
Perdix, łacińska nazwa kuropatwy zapożyczona ze starogreckiego perdix.[3]
Rodzaj Perdix
Tylko trzy gatunki: P. perdix, P. dauurica i P. hodgsoniae. Góropatwa czerwona i góropatwa skalna należą do rodzaju Alectoris.[4]
Zasięg występowania
Naturalny zasięg kuropatwy zwyczajnej obejmuje większą część Europy umiarkowanej — od Wysp Brytyjskich i Francji po południową Skandynawię i Bałkany — i ciągnie się przez stepy Rosji i Kazachstanu aż do Azji Środkowej.[4][13] We Francji gatunek zajmuje w uproszczeniu północną połowę kraju: Basen Paryski, Pikardia, Szampania, Beauce, Normandia i północny wschód skupiają większość populacji nizinnych, a reliktowe populacje górskie przetrwały w Pirenejach — podgatunek hispaniensis — oraz na kilku wzniesieniach Masywu Centralnego.[1][6] Ten zasięg niemal dopełnia zasięg góropatwy czerwonej, ograniczonej do dwóch trzecich kraju na południu.[1][11] Poza naturalnym zasięgiem kuropatwę zwyczajną z powodzeniem introdukowano w Ameryce Północnej na przełomie XIX i XX wieku, głównie z ptaków węgierskich — stąd jej miejscowa nazwa „Hungarian partridge” — i zajmuje ona dziś wielkie równiny zbożowe południowej Kanady i północnych Stanów Zjednoczonych.[4][8]
Siedlisko i pokarm
Kuropatwa zwyczajna jest ściśle związana z otwartym krajobrazem rolniczym: równinami zbożowymi, mozaiką upraw, ugorami, polami lucerny i krajobrazem żywopłotowym (bocage) z niskimi żywopłotami. Jako gatunek osiadły spędza cały rok na niewielkim areale osobniczym, obejmującym kilkadziesiąt hektarów, co czyni ją bardzo zależną od lokalnej jakości środowiska.[1][6] Trwałe elementy krajobrazu — pasy zadarnione, pobocza dróg polnych, żywopłoty, skarpy — zapewniają jej miejsca gniazdowania, osłonę i pokarm; ich zanikanie w wyniku scalania gruntów i powiększania działek jest jedną z głównych przyczyn spadku jej liczebności.[6][7] W diecie ptaków dorosłych dominuje pokarm roślinny: nasiona zbóż i chwastów, liście traw i roślin bobowatych, uzupełniane w ciepłej porze roku bezkręgowcami.[1][13] Pisklęta natomiast przez pierwsze dwa do trzech tygodni żywią się niemal wyłącznie owadami: gąsienice pilarzy, mszyce, biegaczowate i szarańczaki stanowią podstawę ich diety, a badanie w Sussex wykazało, że przeżywalność piskląt bezpośrednio odzwierciedla obfitość tych owadów na obrzeżach pól.[7][8] To właśnie ta zależność troficzna czyni z kuropatwy zwyczajnej uznany wskaźnik stanu ekologicznego równin uprawnych.[7][12]
Rozród: najliczniejsze zniesienie w Europie
Zimowe stadka rozpadają się pod koniec zimy, a monogamiczne pary tworzą się w lutym i marcu.[6][13] Gniazdo to zwykłe zagłębienie wygrzebane w ziemi, wyścielone suchą trawą i ukryte w żywopłocie, na zadarnionym obrzeżu lub w wysokiej uprawie.[1][6] Zniesienie, składane w maju, jest niezwykłe: średnio 15 do 17 jaj, czasem ponad 20 — jedno z najliczniejszych spośród wszystkich ptaków.[1][6] Wysiadywanie, prowadzone wyłącznie przez samicę, trwa 24 do 25 dni, a samiec czuwa w pobliżu; szczyt wylęgów przypada od połowy czerwca do połowy lipca.[1][13] W razie zniszczenia gniazda — przez koszenie, drapieżnika czy burzę — często dochodzi do lęgu powtarzanego o mniejszej liczbie jaj.[6] Pisklęta, zagniazdowniki, opuszczają gniazdo w ciągu kilku godzin od wyklucia i są prowadzone przez oboje rodziców; zaczynają podfruwać po około dwóch tygodniach i pozostają z dorosłymi w rodzinnym stadku aż do końca następnej zimy.[6][13] Tę wyjątkową płodność równoważy bardzo wysoka śmiertelność: straty gniazd na ziemi, wrażliwość piskląt na chłód, deszcz i brak owadów oraz drapieżnictwo sprawiają, że sukces lęgowy silnie waha się z roku na rok — i to on decyduje o dynamice populacji.[6][7]
Zachowanie i życie w stadku
Kuropatwa zwyczajna żyje w stadkach: letnia grupa rodzinna — rodzice i tegoroczne młode — utrzymuje się przez całą jesień i zimę, niekiedy dołączają do niej dorosłe ptaki bez lęgu, tworząc grupy liczące od dziesięciu do dwudziestu ptaków.[6][13] Stadko żeruje na ziemi rano i wieczorem, na żerowisku trzyma się zwartą grupą, a noc spędza skupione w kręgu, głowami na zewnątrz — zachowanie, które ułatwia wykrywanie drapieżników.[13] Spłoszona kuropatwa zwyczajna zrywa się do lotu szybciej niż góropatwa czerwona, która woli uciekać pieszo: zryw jest głośny, lot niski i szybki, przerywany ślizgami na wygiętych skrzydłach, z dobrze widocznym rdzawym ogonem, i kończy się najwyżej po kilkuset metrach.[5][11] Głos samca, chrapliwy, dwusylabowy zgrzyt wydawany o zmierzchu — często zapisywany jako „kirr-ic” — niesie się daleko po równinie i służy do liczenia par wiosną.[5][6]
Noc w kręgu
Stadko śpi skupione na ziemi, głowami na zewnątrz, aby lepiej wykrywać drapieżniki.[13]
Kuropatwa zwyczajna czy góropatwa czerwona?
Dwie francuskie „kuropatwy” są często mylone, ale nie należą ani do tego samego rodzaju, ani do tego samego świata. Góropatwa czerwona, Alectoris rufa (Linnaeus, 1758), jest nieco większa (32 do 34 cm) i znacznie barwniejsza: koralowoczerwony dziób i obrączka oczna, białe gardło obrzeżone czernią, boki w rdzawe, czarne i białe prążki.[11] Kuropatwa zwyczajna jest mniejsza i bardziej matowa, z rdzawą twarzą, szarą piersią i podkową na piersi u samca.[1][5] Ich biotopy w niewielkim stopniu się pokrywają: góropatwa czerwona zajmuje suche i nasłonecznione środowiska dwóch trzecich kraju na południu — garigi, zbocza, winnice — a kuropatwa zwyczajna równiny zbożowe i krajobraz żywopłotowy strefy umiarkowanej w północnej połowie kraju, a także górskie populacje w Pirenejach.[1][11] Różnią się też sposobem ucieczki: góropatwa czerwona długo ucieka pieszo, zanim poderwie się do lotu, kuropatwa zwyczajna zrywa się zdecydowaniej.[5][11] Ponieważ należą do odrębnych rodzajów, nie krzyżują się ze sobą — w przeciwieństwie do góropatwy czerwonej i góropatwy skalnej w obrębie rodzaju Alectoris.[4][11] Artykuł Góropatwa czerwona opisuje szczegółowo drugi gatunek; ptakom hodowlanym GIBIS poświęca stronę o kuropatwie szarej z czystej linii francuskiej.
Status, spadek liczebności i gospodarowanie we Francji
W skali światowej kuropatwa zwyczajna ma na Czerwonej liście IUCN status gatunku najmniejszej troski (LC) ze względu na ogromny zasięg; francuska Czerwona lista ptaków lęgowych z 2016 roku przyjmuje tę samą kategorię.[9][10] Klasyfikacja ta skrywa jednak jeden z najpoważniejszych spadków liczebności w europejskiej awifaunie: wskaźniki liczebności populacji w Europie Zachodniej spadły o ponad 90% od połowy XX wieku — załamanie udokumentowane już w latach 80. przez prace G. R. Pottsa i stale monitorowane w ramach badania w Sussex oraz krajowych sieci liczeń.[7][8] Przyczyny są znane i uszeregowane: zanik owadów na obrzeżach pól pod wpływem herbicydów i insektycydów, który głodzi pisklęta; utrata trwałych elementów krajobrazu (żywopłotów, skarp, pasów zadarnionych) w wyniku scalania gruntów; drapieżnictwo, którego wpływ rośnie w uproszczonych krajobrazach; oraz kaprysy pogody w czerwcu, krytyczne dla młodych lęgów.[6][7][8] We Francji gatunek pozostaje łowny i jest przedmiotem aktywnego gospodarowania prowadzonego przez OFB i federacje myśliwych: wiosenne liczenia par i letnie próby stadek, plany gospodarki łowieckiej, umowy dotyczące zagospodarowania (międzyplony, pasy zadarnione, dokarmianie) oraz specjalne programy badawcze, w tym program PeGASE uruchomiony w 2017 roku w celu zrozumienia załamania się populacji nizinnych.[1][12] Pirenejska populacja hispaniensis, odizolowana i odrębna genetycznie, jest objęta szczególnym monitoringiem i zasadami gospodarowania.[6] Zgromadzone doświadczenia prowadzą do jednego wniosku: odbudowa populacji kuropatwy zwyczajnej zależy przede wszystkim od odtworzenia siedlisk i zasobów owadów, a wsiedlenia mogą się powieść tylko w łowisku, które znów stało się dla niej przyjazne.[7][8][12]
Kuropatwa z Pirenejów
Podgatunek hispaniensis, odizolowany w górach, jest monitorowany i zarządzany jako odrębna jednostka ochronna.[6]
W GIBIS
GIBIS hoduje zwierzynę pierzastą od 1951 roku w Chatte, w departamencie Isère, i utrzymuje stado rozpłodowe kuropatw szarych z czystych linii francuskich, bez krzyżowania. Ptaki te, przeznaczone do zasiedleń i polowań na równinach i w krajobrazie żywopłotowym północnej połowy Francji, przedstawiamy na stronie kuropatwa szara na sprzedaż; strona zbiorcza kuropatwy porównuje trzy hodowane gatunki, a zasady akcji wzmacniania populacji opisuje szczegółowo strona zasiedlanie. Ten artykuł encyklopedyczny pozostaje niezależny od tamtych stron: dokumentuje dziki gatunek, jego cechy biologiczne i status, bez celu handlowego.
Rodzinna hodowla od 1951 roku
Produkcja zwierzyny pierzastej i drobnej zwierzyny w Chatte, w departamencie Isère.
Czysta linia francuska
Stado kuropatw szarych utrzymywane bez krzyżowania: zob. stronę kuropatwa szara na sprzedaż.
Zasiedlanie
Akcje wzmacniania populacji opisujemy szczegółowo na stronie o zasiedlaniu.
Przypisy
- ↑Office français de la biodiversité (OFB), karta gatunku « Perdrix grise (Perdix perdix) », ofb.gouv.fr, dostęp w 2026 r.
- ↑Brisson M. J., *Ornithologie, ou Méthode contenant la division des oiseaux en ordres, sections, genres, espèces et leurs variétés*, Paryż, 1760 — utworzenie rodzaju *Perdix*.
- ↑Jobling J. A., *The Helm Dictionary of Scientific Bird Names*, Christopher Helm, Londyn, 2010.
- ↑Madge S. & McGowan P. J. K., *Pheasants, Partridges and Grouse*, Christopher Helm, Londyn, 2002.
- ↑Oiseaux.net, karta « Perdrix grise (Perdix perdix) », dostęp w 2026 r.
- ↑Bro E., *La Perdrix grise : biologie, écologie, gestion et conservation*, Biotope Éditions, Mèze, 2016 (w języku francuskim).
- ↑Potts G. R., *The Partridge: Pesticides, Predation and Conservation*, Collins, Londyn, 1986.
- ↑Game and Wildlife Conservation Trust (GWCT), « Grey partridge », gwct.org.uk, dostęp w 2026 r.
- ↑BirdLife International, karta *Perdix perdix*, Czerwona lista gatunków zagrożonych IUCN, ocena z 2018 r.
- ↑UICN France, MNHN, LPO, SEOF & ONCFS, *La Liste rouge des espèces menacées en France — Chapitre Oiseaux de France métropolitaine*, Paryż, 2016.
- ↑Office français de la biodiversité (OFB), karta gatunku « Perdrix rouge (Alectoris rufa) », ofb.gouv.fr, dostęp w 2026 r.
- ↑Program PeGASE (Perdrix grise, agrosystèmes et environnement), OFB / FNC / departamentalne federacje myśliwych, uruchomiony w 2017 r.
- ↑Cramp S. & Simmons K. E. L. (red.), *The Birds of the Western Palearctic*, t. II, Oxford University Press, Oksford, 1980.
Zobacz też
Galeria
Zobacz też
Czytaj dalej
Ten artykuł należy do encyklopedii zwierzyny łownej GIBIS, hodowcy z Chatte (Isère) od 1951 roku. W razie pytań o gatunek lub o nasze kuropatwy szare z czystej linii francuskiej zespół odpowiada telefonicznie lub e-mailem.