Encyklopedia zwierzyny łownej
Zajączek
Młode zająca szaraka (Lepus europaeus): rodzi się wprost na ziemi, owłosione i z otwartymi oczami, zostaje samo przez cały dzień i jest karmione mlekiem raz dziennie, o zmierzchu.
Ten artykuł dotyczy młodego zająca szaraka. Gatunek opisuje artykuł Zając szarak; młode królika opisuje artykuł Królik dziki.
Definicja i słownictwo
Po francusku młode zająca to „levraut”; pisze się też „levreau”.[1] Samica to „hase”, słowo zapożyczone z niemieckiego Hase, które oznacza po prostu „zając”, a samiec w języku łowieckim to „bouquin”, od „bouc” (kozioł).[1] Zajączek nie jest „młodym królikiem”: zając i królik dziki należą do dwóch różnych rodzajów, a ich młode przychodzą na świat na dwa przeciwstawne sposoby. Zajączek rodzi się zagniazdowny, pokryty sierścią i z otwartymi oczami, w zwykłym zagłębieniu w ziemi, i wkrótce po narodzinach potrafi się przemieszczać;[2][3] młody królik rodzi się natomiast nagi i ślepy na dnie nory (zob. królik dziki). Te narodziny „w pełnym ubraniu” wyznaczają całe życie zajączka w pierwszych tygodniach: bezruch, rozproszenie i tylko jedna wizyta matki dziennie.
Narodziny
Po ciąży trwającej około sześciu tygodni, według źródeł około czterdziestu dni, samica rodzi dwa lub trzy zajączki, według innych źródeł od dwóch do czterech; może mieć do trzech miotów w roku.[4][2] Narodziny nie ograniczają się do wiosny: w kolonii hodowlanej obserwowanej przez szesnaście lat w Wiedniu mioty rodziły się we wszystkich porach roku, średnio z nieco mniej niż dwojgiem młodych zimą i nieco ponad dwojgiem latem.[3] Zając nie kopie nory: zajączki rodzą się w kotlinie, na otwartej przestrzeni w trawie lub w uprawie, a następnie samica rozmieszcza je w osobnych kotlinach wygrzebanych w ziemi.[2] Ich masa urodzeniowa maleje wraz z liczebnością miotu, a zajączki samicy rodzącej po raz pierwszy są lżejsze od młodych samicy, która już rodziła.[3] Samica może ponadto zajść w ciążę z kolejnym miotem, zanim urodzi poprzedni (superfetacja), co zwiększa nawet o 35% liczbę młodych wydanych na świat w ciągu sezonu.[5]
Jedno karmienie dziennie
Samica nie zostaje z młodymi. Przychodzi do nich tylko raz na dwadzieścia cztery godziny, zwykle około godziny po zachodzie słońca, i zostaje z nimi tylko około pięciu minut, na czas karmienia.[2] Badacze hodujący zające odtwarzają ten rytm: ponieważ w naturze zajączki są karmione tylko raz dziennie, łączy się je z matką tylko na godzinę dziennie.[3] Przez resztę czasu każdy zajączek pozostaje sam i ukryty; trwa to aż do odsadzenia, przez pierwszy miesiąc życia.[2] Klinika weterynaryjna dzikich zwierząt opisuje z kolei jedną lub dwie wizyty dziennie, wczesnym rankiem i bardzo późnym wieczorem.[4] Źródła zgadzają się co do sedna: matki nie ma prawie przez cały dzień, a samotny zajączek nie jest zajączkiem porzuconym.
Wzrost i odsadzenie
Wzrost zajączka jest imponujący. W badaniu przeprowadzonym na zającach hodowlanych zajączki zwiększyły masę ciała średnio 8,5 raza w ciągu 35 dni, ze szczytem względnego przyrostu około ósmego dnia.[6] Zaczynają skubać rośliny już w drugim tygodniu, ale mleko pozostaje ich głównym źródłem energii przez cały okres laktacji; zajączki z miotu dwojga lub trojga otrzymują mniej mleka niż młode urodzone pojedynczo i zjadają więcej roślin.[6] Od pierwszego dnia utrzymują prawidłową temperaturę ciała nawet przy −8 °C: ta niezależność termiczna ma wysoki koszt energetyczny, który autorzy wiążą ze spadkiem liczebności zająca, gdy brakuje pokarmu, a zimno się przedłuża.[6] Odsadzenie następuje w wieku około czterech do pięciu tygodni, w czasie obserwowanym w hodowli i porównywalnym z naturą; klinika weterynaryjna w Tuluzie podaje od pięciu do ośmiu tygodni.[3][4] Chrząstka wzrostowa nadgarstka zanika następnie stopniowo: kostnienie jest już zakończone u 15% zajęcy w wieku pięciu i pół miesiąca i u prawie wszystkich starszych niż dziesięć i pół miesiąca.[7]
Przeżywalność i przyczyny śmiertelności
Większość zajączków nie przeżywa pierwszego miesiąca. W Szwajcarii codziennie obserwowano 63 dzikie zajączki wyposażone w nadajniki: prawdopodobieństwo przeżycia przez nie pierwszego miesiąca wynosiło zaledwie 18%. Wśród zidentyfikowanych drapieżników były lisy, łasicowate, ptaki drapieżne, koty i psy, maszyny rolnicze stanowiły kolejne zagrożenie, deszcz zmniejszał przeżywalność, a środowiska skrajów ją poprawiały.[8] Inny eksperyment, przeprowadzony na polach uprawnych z atrapami zajączków, wykazał przeżywalność 22% po czternastu dniach; za drapieżnictwo odpowiadały głównie ssaki (53%, na czele z lisem) i ptaki (41%), a prace polowe stanowiły 6% strat.[9] W hodowli, z dala od drapieżników, śmiertelność zajączków w okresie laktacji wciąż sięga średnio 34%.[3] Rolę odgrywają też choroby: w północnych Niemczech wśród zajęcy znalezionych martwych młode były liczniejsze od dorosłych, a prawie wszystkie zbadane zwierzęta miały kokcydia (Eimeria).[10]
Młody czy dorosły: guzek Stroha
Aby ocenić, czy tegoroczny rozród się udał, myśliwi szacują udział młodych wśród pozyskanych zajęcy.[7] Najbardziej rozpowszechniona metoda opiera się na zgrubieniu kości łokciowej tuż nad nadgarstkiem: u młodego zająca chrząstka wzrostowa nie jest jeszcze skostniała i tworzy guzek wyczuwalny kciukiem. Kryterium to znane jest jako „znak” lub „metoda Stroha”, od publikacji z 1931 roku.[11] Metodą referencyjną pozostaje ważenie soczewki oka, ale wymaga ona kilku tygodni.[7] Badanie ONCFS (obecnie OFB), przeprowadzone z sześcioma departamentalnymi federacjami myśliwych na blisko 700 zającach, pokazało ograniczenia palpacji: błędy bardzo różnią się w zależności od osoby badającej, a błąd w odsetku młodych przekroczył 10% u jednej trzeciej sprawdzanych osób. Zdjęcie rentgenowskie nadgarstka jest znacznie bardziej wiarygodne.[7] Ponieważ chrząstka zanika między piątym i pół a dziesiątym i pół miesiącem życia, części młodych urodzonych wcześnie w sezonie nie da się już rozpoznać jesienią: średnio nieco ponad 5% młodych na 1 października i około 15% na 1 listopada.[7]
Samotny zajączek nie jest porzucony
Znalezienie samotnego zajączka w trawie, ogrodzie lub na polu jest czymś normalnym: matka przychodzi do niego tylko na czas karmienia.[2][4] Zanim cokolwiek się dotknie, lepiej obserwować sytuację z daleka: zajączek, który wygląda na zdrowego, ma prawdopodobnie matkę w pobliżu i nie należy go dotykać.[4] Jeśli wydaje się ranny, wycieńczony lub głodny, trzeba zadzwonić do najbliższego ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt, który powie, co robić.[4] Zabranie go do domu, by go wychować, nie jest rozwiązaniem: dzikie zwierzę nie jest zwierzęciem domowym, a przetrzymywanie gatunku nieudomowionego podlega regulacjom.[4] Jeśli trzeba go przenieść, zgodnie z zaleceniami ośrodka, należy założyć rękawice i ograniczyć kontakt do absolutnego minimum.[4]
Zajączki a prace polowe
W obliczu zagrożenia zajączek nieruchomieje, zamiast uciekać: to jego obrona przed drapieżnikami, ale nie chroni go przed kosiarką.[12] W badaniu sieci Agrifaune w departamencie Ille-et-Vilaine, na 369 hektarach lucerny koszonej z prędkością 20 km/h, przy każdym pokosie ginęło średnio 16% obecnych zajęcy, czyli około 7 zajęcy na 100 hektarów, a lucernę kosi się trzy do czterech razy w roku.[12] Kilka praktyk ogranicza te straty: koszenie od środka ku brzegom działki (koszenie odśrodkowe) lub pasami, by nie zamykać zwierząt pośrodku; jazda z prędkością poniżej 10 km/h, zwłaszcza w pobliżu skrajów; podniesienie wysokości koszenia; unikanie pracy nocą; wyposażenie maszyny w belkę płoszącą, która skłania zwierzęta do ucieczki.[12] Agrifaune, program utworzony w 2006 roku, skupia OFB, Chambres d'agriculture France, FNSEA i Fédération nationale des chasseurs, aby rozwijać praktyki przyjazne dzikim zwierzętom.[13]
W GIBIS
GIBIS hoduje zające szaraki na trawiastych wybiegach w Chatte, w departamencie Isère, do zasiedlania terenów łowieckich; przedstawiamy je na stronie nasze zające. Fotografie w tym artykule przedstawiają dzikie zajączki, a nie nasze zwierzęta. Artykuł ten jest niezależny od oferty: opisuje młode dzikiego zająca, jego biologię i przeżywalność, bez celów handlowych.
Przypisy
- ↑Wiktionnaire, hasła « levraut », « hase » i « bouquin », fr.wiktionary.org, oraz Larousse, *Dictionnaire de français*, hasło « levraut » (« jeune lièvre », młody zając), larousse.fr, dostęp w 2026 r.
- ↑Thompson P., « Species of the month: March — Brown hare », Game & Wildlife Conservation Trust (GWCT), 2009, gwct.org.uk, dostęp w 2026 r. — mioty, kocięta rodzące się owłosione i z otwartymi oczami, oddzielne kotliny, jedno karmienie na 24 godziny trwające około pięciu minut, mniej więcej godzinę po zachodzie słońca.
- ↑Schai-Braun S. C., Steiger P., Ruf T., Arnold W. & Hackländer K., « Maternal effects on reproduction in the precocial European hare (*Lepus europaeus*) », *PLOS ONE*, t. 16, e0247174, 2021 — kolonia hodowlana w Wiedniu (1989-2004): wielkość miotów według pory roku, masa urodzeniowa, karmienie raz dziennie, odsadzenie w wieku czterech-pięciu tygodni, śmiertelność w okresie laktacji.
- ↑École nationale vétérinaire de Toulouse, Clinique faune sauvage, karta gatunku « Le lièvre d’Europe », 2023, envt.fr, dostęp w 2026 r. — ciąża, mioty, odsadzenie, postępowanie wobec samotnie znalezionego kocięcia.
- ↑Roellig K., Goeritz F., Fickel J., Hermes R., Hofer H. & Hildebrandt T. B., « Superconception in mammalian pregnancy can be detected and increases reproductive output per breeding season », *Nature Communications*, t. 1, art. 78, 2010 — superfetacja u *Lepus europaeus*, do 35,4 % więcej młodych w sezonie.
- ↑Hackländer K., Arnold W. & Ruf T., « Postnatal development and thermoregulation in the precocial European hare (*Lepus europaeus*) », *Journal of Comparative Physiology B*, t. 172, 2002, s. 183-190 — wzrost, pokarm stały, termoregulacja kociąt.
- ↑Grandière D., Guitton J.-S., Fuselier M., Mauvy B. & Péroux R., « La radiographie : plus fiable que la palpation pour déterminer l’âge des lièvres », *Faune Sauvage* (ONCFS), nr 286, listopad 2009, ofb.gouv.fr — badanie prowadzone z FDC 03, 42, 43, 49, 63 i 69.
- ↑Karp D. & Gehr B., « Bad hare day: very low survival rate in brown hare leverets », *Wildlife Biology*, 2020 (2), wlb.00645 — 63 kocięta śledzone radiotelemetrycznie w Szwajcarii.
- ↑Cukor J., Riegert J., Krivopalova A., Vacek Z. & Šálek M., « The low survival rate of European hare leverets in arable farmland: evidence from the predation experiment », *PeerJ*, t. 12, e17235, 2024 — eksperyment drapieżnictwa z wabikami w Czechach.
- ↑Faehndrich M. et al., « Status of infectious diseases in free-ranging European brown hares (*Lepus europaeus*) found dead between 2017 and 2020 in Schleswig-Holstein, Germany », *Pathogens*, t. 12, nr 2, art. 239, 2023.
- ↑Stankevičiūtė J., Pėtelis K., Baranauskaitė J. & Narauskaitė G., « Comparison of two age determination methods of the European hares (*Lepus europaeus* Pallas, 1778) in Southwest Lithuania », *Acta Biologica Universitatis Daugavpiliensis*, t. 11, nr 1, 2011, s. 22-28 — metoda Stroha (kostnienie kości łokciowej, Stroh 1931).
- ↑Agrobio 35, karta bioróżnorodności nr 3 « Fauche sympa : épargner la faune lors des travaux de récolte », 2023, agrobio-bretagne.org — badanie Agrifaune 35 z 2010 r. dotyczące koszenia lucerny, zalecane praktyki koszenia.
- ↑Office français de la biodiversité, strona « Agrifaune », ofb.gouv.fr, dostęp w 2026 r. — program utworzony w 2006 r. przez OFB, Chambres d’agriculture France, FNSEA i FNC.
Zobacz też
Galeria
- Dziki zając szarak, zdjęcie poglądowe (nie zwierzę z hodowli GIBIS): Iwona Kałuzińska, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Dziki zając szarak, zdjęcie poglądowe (nie zwierzę z hodowli GIBIS): Cindy kuiphuis, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Zobacz też
Pytanie o zajączka?
Ten artykuł należy do encyklopedii zwierzyny łownej GIBIS, hodowcy z Chatte (Isère) od 1951 roku. W sprawie pytań o gatunek zespół odpowiada telefonicznie lub e-mailowo. W przypadku rannego dzikiego zajączka prosimy najpierw zadzwonić do ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt.